Het zinkende kofschip

Ik geef Philippe volledig gelijk. Die hele 't kofschipregel is alleen nodig voor wie Nederlands als vreemde taal leert. Wie in het Nederlands is opgegroeid, hoeft gewoon een doffe e (sjwa) toe te voegen aan het voltooide deelwoord en dan hoort ie vanzelf of het t of d moet zijn. 'Bedoeld' want je zegt 'bedoelde', 'gewerkt' want je zegt 'gewerkte'.
Blijft natuurlijk de vraag hoe het komt dat ook mensen die die regel toepassen, fouten maken. Dat heeft niets te maken met domheid, maar wel met hoe wij spellen: we passen nl. geen regeltjes toe als we spellen, we werken met automatismen. Niemand onder ons hoeft na te denken over hoe je 'hoge' moet schrijven, dat woordbeeld zit netjes in ons hoofd. Problemen ontstaan als twee of meer woordbeelden elkaar in de weg zitten, bvb. 'grote' en 'grootte', of nog '(zij) bedoelt' en '(ik heb) bedoeld'. In zulke gevallen zie je dat de meest voorkomende variant de andere verdringt: omdat de vorm 'bedoeld' meer voorkomt dan 'bedoelt', zal je vaker de fout 'hij bedoeld' tegenkomen dan 'ik heb dat niet bedoelt'.

Ik ben het volledig eens met Jeroen. Naar een onbepaald woord als 'enige' moet verwezen worden met 'wat' en niet met 'dat'. Vaak wordt de fout andersom gemaakt en vooral bij onze noorderburen. Ik word knettergek van zinnen als: Het boek wat ik zelf gekocht heb.

Als alternatief voor het Nederlandse
't ex-kofschip (de meest moderne variant) werkt voor
Engelstaligen ex soft ketchup goed en voor Duitstaligen
ex-Tischkopf.
Kent iemand de variant voor Franstaligen?

't Kofschip - 't fokschaap

Als moedertaalspreker Nederlands werd mij zestig jaar geleden op de 'Lagere School' bijgebracht dat het voltooid deelwoord van een regelmatig werkwoord afgeleid is van de verleden tijd:

zuchten - zuchtte - gezucht
maken - maakte -gemaakt
boffen - bofte - geboft
pochen - pochte - gepocht
schoppen - schopte - geschopt

dulden - duldde - geduld
rennen - rende - gerend
sneeuwen - sneeuwde - gesneeuwd
roven - roofde - geroofd (er staat een 'f' maar je hoort een 'v')
verhuizen - verhuisde - verhuisd (er staat een 's' maar je hoort een 'z')

Ik schreef dus aan het einde van het voltooid deelwoord zonder de minste moeite een 't' of 'd' omdat ik bij de verleden tijd een 'd' of een 't' hoorde. Pas veel later vernam ik van het 't kofschip/'t fokschaap-regeltje dat het voltooid deelwoord laat afleiden van de onbepaalde wijs. Dat z.g. ezelsbruggetje doet kunstmatig een probleem ontstaan dat er in wezen niet is en dat alleen maar hulp biedt aan degenen die niet met de verleden tijd overweg kunnen.

Philippe van der Laan
vertaler Frans

Mirjam Ernestus lijkt ervan uit te gaan dat het gebruik van je hersens bij wat je zegt en schrijft te veel gevraagd is, en daarin steun ik haar allerminst. Waarom zou het te moeilijk zijn je even te realiseren dat 'ik krab' van krabben komt en dus (want de b staat niet in het kofschip) een d krijgt in de verleden tijd en in het deelwoord? Nadenken is vandaag de dag helaas 'uit'. en dat terwijl denkvermogen nu juist de mens als soort kenmerkt...Kan het onlogischer?!

@Frans
Jeroen heeft wel gelijk. Zie: http://www.onzetaal.nl/advies/watdat.php
Daar hoef je dus niet eens een boek voor open te slaan. Die regel is er bij mij ooit net zo ingeramd als dat vermaledijde kofschip.

Een interessant interview, maar ik heb wel een paar opmerkingen:

Ik vind dat Mw. Ernestus te veel nadruk legt op werkwoorden als schrobben en krabben. Die komen toch bijna nooit voor!
Ik zie veel vaker fouten in zinnetjes als 'ik ben goed verzekert'. Daar heb je geen uitspraakprobleem, maar het gaat toch vaak fout. Dat komt ongetwijfeld doordat beide vormen voorkomen, elk met een eigen functie. Inzicht in het waarom van de regel kan dan helpen.

Volgens mij speelt er nog iets anders: het kan de mensen tegenwoordig niet meer schelen of er spelfouten gemaakt worden, we zijn onverschilliger geworden. Waarom? Ik denk dat dat deels komt doordat de generatie die het aan jongeren moet leren, het ook niet meer precies weet. En als je ergens niet zo goed in bent, heb je de neiging het te bagatelliseren: "Spelling is niet belangrijk, wat geeft het, die paar spelfoutjes? Als de boodschap maar overkomt."
De leerlingen krijgen op school tegenwoordig te weinig training, waardoor ze het niet meer automatisch goed doen. En ze worden er op school alleen bij Nederlands op afgerekend, en zelfs daar vaak al niet meer. Discussiëren en presenteren is belangrijker dan schrijven.

Rudi Kleinman heeft gelijk als hij schrijft dat er een probleem is met de leenwoorden. Daar gaat het echter vaak niet om d of t, maar om toevoeging van niet-uitgesproken letters, zoals bv. racen. Ik denk dat daar de tijd overheen moet gaan: dat soort woorden moeten eerst nog verder geïncorporeerd worden in het Nederlandse systeem.

Krampie
Je hebt uiteraard gelijk. Maar vind jij het ook niet jammer dat jonge wetenschappers, onder wie ook de linguïste in kwestie, blijkbaar probleemloos de naam van hun vereniging verkeerd spellen? Het gaat hier toch om correcte taal!
Chris

DOE 'NS WAT ANDERS!

't Kofschip/fokschaap/xtc-koffieshop zijn allemaal prima ezelsbruggetjes, maar daarmee niet meer dan een trucje. Het lijkt me zinniger om mensen de taalkundige logica bij te brengen die aan de basis ligt van de d/t-problematiek in het Nederlands:

1) Het Nederlands heeft de onhebbelijkheid dat woorden in de uitspraak alleen op een stemloze klank eindigen (paard klinkt als 'paart', heb/krab klinkt als 'hep'/'krap', huiz wordt 'huis' etc).

Het 'taalgevoel' (wat dat ook moge wezen) kan daarom alleen maar een slechte raadgever zijn, ook (of juist!) voor native speakers. Dit lijkt me trouwens een goede reden om niet alle kaarten te zetten op het werken met analogieën als didactische methode - de linguïste in de uitzending leek daar een grote aanhanger van.

2) Een algemeen taalkundig principe: klanken die bij elkaar staan, beïnvloeden elkaar (dit heet 'assimilatie'). Zo kunnen klanken/medeklinkers die aan elkaar grenzen, elkaars stemloosheid of stemhebbendheid overnemen.

3) Dat laatste is wat er feitelijk gebeurt aan het eind van het zwakke Nederlandse voltooid deelwoord. Dat eindigt namelijk altijd op een dentaal (taalkundige term voor -d of -t). Door assimilatie gebeurt het volgende: als de klank vóór deze dentaal stemloos is, komt er een -t (=de stemloze variant van de dentaal); als de klank ervoor stemhebbend is, komt er een -d (=de stemhebbende variant van de dentaal).

Bent u er nog? Je gaat ut pas zien as je ut doorhep, maar als je het doorhebt, heb je er je leven lang plezier van. Dit gaat namelijk altijd op, ook bij leenwoorden uit het Engels.

Dus Robbies advies in dezen zou zijn: probeer die puisterige pubers wat elementaire taalkunde bij te brengen. Zo ingewikkeld is het verschil tussen stemloze en stemhebbende medeklinkers nou ook weer niet (laat ze de klanken maar hardop uitspreken terwijl ze hun hals beethouden om hun stembanden te voelen). Regels beklijven beter als het 'waarom' ervan duidelijk is. Leerkrachten in Nederland en Vlaanderen, veel succes en sterkte toegewenst!

Even los van alle taalkundige problemen lijkt mij het probleem met het Kofschip of fokschip te onstaan bij onze huidige leenwoorden.

Voorbeelden:

"Ik heb vandaag eindeloos met haar gemaild." Mailen is met een l dus valt buiten de kofschip-regelgeving.

"Ik heb vandaag eindeloos met haar gechat" (Als je het fonetisch leest krijg je heel andere semantiek).
Volgens Kofschip zou de uitgang een "d" moeten krijgen

Wat te denken van:
"Ik heb vandaag wel drie uur gehyvesed"

Met andere woorden, het probleem onstaat niet in onze reguliere taal, maar in de taaltoevingen vanuit de hedendaagse techniek.

Rudi

Jammer, Chris.

De Jonge Akademie is toch echt met een K.
http://www.knaw.nl/dja/

't Kofschip is toch ook een onding.Een ezelsbruggetje, geen echte regel.
Als ik op het MBO iets over werkwoorden wil uitleggen beginnen er altijd mensen in het wilde weg 'kofschip' te roepen. Wat ze er mee moeten doen weten ze niet.
In de jaren '70 heb ik 't kofschip
(toen in een moderne methode al 't fokschaap genoemd, met nog steeds een 't buitenboord)vervangen door de 'schoftkip' compleet special daarvoor gemaakte tekening van een vilein kijkende kip met hoge schoften.
Daarmee was ik nog steeds niet verlost van een ingewikkelde uitleg, waarop een van mijn leerlingen uitriep:" Ik krijg er een schiftkop van."

Jammer, Frans.
Jeroen heeft gelijk. Bovendien mag na "het enige" geen komma staan, want er volgt een beperkende betrekkelijke bijzin.
Aanvulling :

• "Dit bekende ezelsbruggetje" moet "Dat ..." zijn, want het is een terugwijzend voornaamwoord.
• "Academie" i.p.v. "akademie".

het geweldige als/dan-filmpje van Koot&Bie staat trouwens op mijn website, www.quibble.nl.

Frans, Jeroen,

Jullie hebben het beiden goed en fout. 'Dat' of 'wat' gebruiken bij onbepaalde voornaamwoorden zoals 'enige' hangt af van de zin en eventueel weggelaten zelfstandige naamwoorden. Als de schrijver AT het volgende bedoelt:

"Dit bekende ezelsbruggetje is vaak het enige (ezelsbruggetje) dat is blijven hangen van de grammaticales op de basisschool"

dan is het 'dat'. Maar volgens mij bedoelt AT dat dit ezelsbruggetje het enige is wat is blijven hangen van alle dingen die je tijdens de grammaticales leert. Dus het hoort te zijn (je ziet het al): 'wat'.

Sorry, Frans, ik schaar me in dezen achter Jeroen. Tenzij AT kan bevestigen dat hij nog veel meer grammatica-ezelsbruggetjes heeft geleerd vroeger op school, maar dat hij die allemaal vergeten is. Behalve 't kofschip. Het blijft een prachtige jeugdherinnering. Maar tegenwoordig gebruik ook ik de xtc-koffieshop, al is het maar omdat je dan die t niet vergeet.

Mirjam Ernestus, linguïst aan de Radboud Universiteit Nijmegen, past de kofschip regel volgens mijn niet goed toe: verhuizen, ik verhuis, ik verhuisde, ik ben verhuisd. Volgens Mirjam is het krabben, ik krapte, volgen mij moet dit zijn ik krabde, ik ben gekrabd. Als dit goed is, dan is 't kofschip waterdicht.

HOE? ZO!
lees maar:
HOE

Jij mijn ogen zoent
(een hoofd tussen twee
handen en een blote teen
die mijn kuiten streelt),

jij en ik paar en toch
ondeelbaar zijn

Hoe jij voor mij
een gamba breekt
en ik je naveltje
lik en mijn handen

met je borstjes vul

ZO

Plooit de zee het strand
(golven lopen uit –
lange dijen zand
rimpelen traag terug),

zijn land en water dicht
en weten van elkaar.

Zo draagt de zee de zon
een dag aan land,
laat haar duikelen
een vlucht

voor één nacht

In het zinnetje
"het enige dat"
is m.i. zowel "dat"
als "wat"correct

Martin Mulder

hallo, ik luisterde geboeid naar de uiteenzetting van mevrouw Ernestus. Als Belg kan ook ik me goed vinden in de geboden uitleg. Als Belg? Ja, want ik merk dat de taalafstand groeit tussen onze twee buurlanden. Zo valt me meteen de uitspraak "srobben" op van mevrouw Ernestus. Heel gewoon in Nederland, maar lachwekkend (met alle respect voor jullie Nederlanders!) in België. Vriendelijke groeten, dhr Suys.

deel 2

Frans heeft volledig gelijk met zijn kritische opmerking aan Jeroen. Het moet inderdaad in deze context zijn "Het einge, dat ..." In een andere context, met name de inhoud van de voorlopende hoofdzin, is .... "wat" verdegigbaar. Het is een beetje vergelijkbaar met het huidige voetbaljargon. Quote: De spelers wie vanavond in het veld stonden ...... (wie of die)?
Overigens gaat Kees van Kooten's voordracht over het gebruik van als/dan (ik heb hem ook in actie gezien-hilarisch). "Anton Geesink heeft de zwarte Als."
Ikzelf gebruik tegenwoordig alleen maar alsdan als verbing tussen hoofd- en bijzin of nevengeschikte zinsdelen om het het als/dan probleem te voorkomen.

Rudi

Dan/als/wat ik niet snap is waar de discussie over gaat. Het Kofschip is nog steeds een goede methode om onze ingewikkelde grammaticale regels in de hoofden van jongste leerlingen te prenten. Overigens is de regelgeving meer bedoeld om de uitgansvorm (d of t) van deelwoordwoorden te reguleren, alsdan (met referentie aan Kees van Kooten) de uitgangsvormen van het hoofdwerkwoord cq. persoonsvorm in een zin.

Er bestaan wel degelijk vleermuizen die vegetarier zijn: de fruitbats, ook wel megabats of vliegende honden genoemd.
http://en.wikipedia.org/wiki/Megabat

En, nu het toch Darwin jaar is: wat vindt Darwin van de vleermuis? En waarom zijn er zo weinig vliegende zoogdieren? Wat is het nadeel van vliegen? Is de vleermuis een doodlopende tak van de evolutie?

Jammer, Jeroen.
Je slaat de plank aardig mis. Mogelijk moet je eens de boeken erop naslaan. Het is toch echt: het enige, dat..

Kees van Kooten in Van Kooten en De Bie heeft er een keer een heel aardig stukje over gemaakt en voorgedragen.

Bij een tekst over taalfouten mag ik vast wel even zeggen dat "het enige dat" "het enige wat" moet zijn. Ook een veelgemaakte fout.

wie weet slaat een hedendaags ezelsbruggetje mmer aan: extacy koffishop